ایران پرسمان

آخرين مطالب

فلسفه‌ورزی یادگیری چگونه مردن است انديشه

فلسفه‌ورزی یادگیری چگونه مردن است

  بزرگنمايي:

ایران پرسمان_هانا آرنت در آخرین کتابش یعنی اثر ناتمام «The life of the mind» یا «زندگی ذهن» گزارشی شکاک از رابطه میان فلسفه و مرگ به دست می‌دهد. او به تفصیل به این دیدگاه کلاسیک می‌پردازد که فلسفه ورزیدن، یادگیری چگونه مردن است و این جمله زنون قبرسی را نقل می‌کند که فیلسوف باید رنگ مرگ به خود بگیرد. مونتنی نیز اعتقاد داشت که فلسفه‌ورزی یادگیری چگونه مردن است و در نهایت به هایدگر می‌رسیم که مرگ را نبوغ الهام بخش فلسفه می‌دانست.

سایمون کریچلی، فیلسوف معاصر و در قید حیاتِ بریتانیایی یکی از مهم‌ترین اندیشمندان مرگ ‌اندیش در روزگار ماست که جذابیت نوشتارهایش درباره مرگ شهرتی جهانی پیدا کرده است. یکی از مهم‌ترین کتاب‌های او «کتاب فیلسوفان مرده» نام دارد که در آن چگونگی مردن شماری از مهم‌ترین اندیشمندان از یونان باستان تا جهان معاصر را روایت کرده است. برای نویسنده در این کتاب و دیگر آثارش مساله محدودیت و ناتوانی انسان، اهمیت وافری دارد.

از دیگر کتاب‌های مهم کریچلی «Very Little… Almost Nothing: Death‚ Philosophy‚ Literature» است که در ایران با ترجمه‌ای از لیلا کوچک‌منش برای نخستین بار در سال 1393 با شمارگان هزار نسخه و بهای 14 هزار و 700 تومان از سوی انتشارات رخدادنو منتشر شد. این ترجمه را به تازگی نشر نی بازنشر کرده است. این کتاب نیز یکی دیگر از آثاری است که کریچلی در آن به تفصیل درباره مرگ و نیستی، با تکیه بر ادبیات، فلسفه‌ورزی کرده و یک بازخوانی نوین از روابط میان ادبیات و فلسفه ارائه می‌دهد.

کریچلی به ایده نگارش این کتاب در زمان پرستاری از پدر بیمارش رسید که البته این پرستاری به درگذشت پدر ختم شد. کریچلی در اوقات فراغتِ هنگام پرستاری از پدرش که به سرطان ریه مبتلا بود، خود را سرگرم مطالعه «مالون می‌میرد» ساموئل بکت می‌کرد.

کتاب چهار گفتار و یک پیشگفتار دارد. عناوین گفتارهای کتاب به ترتیب عبارتند از «ایلیا»، «واکاوی رمانتیسم»، «خوشبختی را بشناس - درباره بکت» و «اهمیت فلسفی یک شعر - درباره والاس استیونس».

پیشگفتار کتاب نیز با عنوان «سفر در هیچستان» درباره نسبت فلسفه و نیست‌انگاری است. این پیشگفتار خود به هشت بخش تقسیم می‌شود: «فلسفه در ناامیدی می‌آغازد»، «هیچ انگاری پیش از نیچه»، «هیچ انگاری نیچه‌ای»، «پاسخ به هیچ انگاری: پنج امکان»، «دگرگونی هیچ انگاری نیچه توسط هایدگر»، «هایدگر در برابر یونگر»، «نجاتِ ناممکن: آدورنو درباره هیچ انگاری» و «آموختن چگونه مردن - استدلال».

به باور کریچلی نیز فلسفه با ناامیدی آغاز می‌شود. تجربه ناامیدی دینی نیز با فلسفه آغاز می‌شود. این ناامیدی برانگیزاننده این پرسش است که اگر به قول مشهور در تفکر غربی خدا مرده است، پس پرسش معنای زندگی چه می‌شود؟ این پرسش در منظومه فکری نیچه به هیچ‌انگاری یا نیست‌انگاری می‌انجامد که به قول نویسنده بی‌نظمی در نظام معناست.

نویسنده در این کتاب گفتمان هیچ‌انگار ستیزی را که می‌کوشد در پیوند با آن به ناامیدی دینی بیندیشد، ادبیات معرفی می‌کند. بر این مبنا یکی از دل‌مشغولی‌های او رابطه میان ادبیات و فلسفه است و تلاش می‌کند چهره ایده‌آل فلسفه را در مواجهه با ادبیات ترسیم کند. به باور او پس از طرح مساله مرگ خدا، این ادبیات است که مساله امکانِ نجاتِ زندگی را محقق می‌سازد.



در گفتار نخست کتاب نویسنده پیگیر تلاش موریس بلانشو در نوشته‌های داستانی و انتقادی‌اش (جایی که تمایز میان داستان و نقد در نهایت به نحوی پربار فرو می‌پاشد) به منظور توصیف و نمایش سرچشمه رازآلود اثر هنری است. این همان چیزی که بلانشو آن را «دیگری» می‌نامد. چیزی که از عقلانیت فلسفی می‌گریزد و کریچلی تلاش می‌کند تا آن را با انگاره «ایلیا»ی امانوئل لویناس روشن کند.

نویسنده در گفتار دوم پس از توصیف وضع نامساعد فلسفه پساکانتی می‌کوشد نشان دهد که رمانتیک‌های ینا با پروراندن قطعه نویسی، یعنی یک کار نظری خود - واگردان، به این وضعیت پاسخ دهند. کریچلی این مفهوم را «رمانتیسم واکاری شده» می‌نامد. رمانتیک‌های نخستین ایده‌آلیست‌های منتقد فلسفه نقادی کانت هستند. رمانتیک‌ها نخستین‌بار، پرسش‌های فلسفه پسا کانتی را به وضوح بیان کردند.

سپس نویسنده در تلاش است تا نشان دهد این رمانتیسم با پاره‌ای از دل‌مشغولی‌های آثار استنلی کاول، فیلسوف و زیبایی شناس مشهور آمریکایی، به ویژه با چیزی که خرد تراژیک کاول نام‌گذاری می‌کند، یعنی توجه‌اش به تصدیق تنهایی متناهی همخوانی دارد. سخن کاول در انتهای یکی از تالیفاتش مساله‌ای است که ذهن کریچلی در این کتاب درگیر آن است: «آیا فلسفه می‌تواند ادبیات شود و هنوز خود را بشناسد؟» به باور کریچلی پاسخ بله است؛ آری فلسفه می‌تواند ادبیات شود و باز خود را بشناسد، اما نه به مثابه فلسفه. به اعتقاد کریچلی مساله محوری رمانتیک‌ها نیز پیوند و تلفیق دوباره شعر و فلسفه بوده است.

اما مساله چگونگی اندیشیدن به ناامیدی دینی به نحوی که اجازه دهد ارتباط میان فلسفه و ادبیات روشن شود، در خوانش کریچلی از بکت امکان وجود پیدا می‌کند. در این بخش او از ابهامی سخن می‌گوید که در نوشتن فلسفی از مرگ وجود دارد. به باور کریچلی نوشته‌های بکت آزمونی قطعی برای ارتباط میان فلسفه و ادبیات هستند: تفسیرهای فلسفی از بکت، یا از متن عقب می‌مانند یا از آن پیشی می‌گیرند، یعنی یا بسیار کم می‌گویند یا بسیار زیاد و یا با بسیار گفتن، اندک گویی می‌کنند.

بنابراین مساله کریچلی در بحث خود درباره بکت این است که چگونه می‌توان از پیش‌پا افتادگی فرازبان آکادمیک دوری جست و به واقع تجربه زبان بکت را تجربه کرد و چگونه می‌توان به زبان او اجازه «زبانیدن» داد. او این مساله را در تفسیر «مالون می‌میرد» و «نام ناپذیر» بکت تحلیل می‌کند. ستایشی که کریچلی در این کتاب از بکت می‌کند، بی‌نظیر است و شاید بتوان گفت با این کتاب است که فلسفه دین خود را به بکت ادا می‌کند و انگار که کریچلی از میان جامعه و طبقه فیلسوفان برگزیده شد تا ستایش آنها از بکت را در دل تاریخ ماندگار کند.

گویا در چاپ نخست این کتاب فصل انتهایی آن یعنی تحلیل آثار والاس استیونس شاعر مشهور آمریکایی وجود نداشت. او در ویراست دوم کتاب این فصل را اضافه کرده تا بر ایده فلسفه به مثابه شعر، اندیشه ورزی کند. به باور كریچلی، والاس استیونس برای بیان اندیشه‌های فلسفی خود، به‌جای فلسفه، «شعر» را انتخاب می‌کند و این ناشی از دلبستگی خودآگاهانه او به زیبایی‌شناسی رمانتیسم است. 

ویژگی این متن و زبان ترجمه آن در سادگی آن است. سادگی خاصی که مخاطبان - حتی آنهایی که با فلسفه پیشتر میانه‌ای نداشته‌اند - را ناخودآگاه با خود به تجربه اندیشه‌ورزی درباره مفهومی الهیاتی به نام «مرگ» وادار می‌کند. این تجربه یک مواجهه تراژیک با مرگ است، اما امید به زندگی را در دل خود نهفته دارد. البته این امید، شاید صرفا ورود به جهان طنز و شوخ‌طبعی باشد. نگاه ویژه کریچلی به پدیدار Phenomenon مرگ، پیشتر تجربه چندانی در متون فلسفی غرب نشده است. از این نظر شاید یک همسنجی میان تفکرات او درباره مرگ با تفکرات اندیشمندان شرقی می‌تواند کار جالبی باشد.

کریچلی می‌پرسد: اینکه فلسفه با ناامیدی آغاز می‌شود، آیا بدان معناست که با ناامیدی هم به پایان می‌رسد؟ پاسخش خیر است. به اعتقاد او از اینجا می‌توان به جهان شوخ‌طبعی وارد شد و شوخ‌طبعی -که آثار بکت هم مالامال از آن است - در بهترین حالت تمرین پایداری در برابر هیچ‌انگاری‌ای است که باد ادعاهای انسان را می‌خواباند.

«خیلی کم... تقریبا هیچ» سایمون کریچلی را به تازگی نشر نی با شمارگان 700 نسخه، 383 صفحه و بهای 35 هزار تومان بازنشر کرده است.





نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

محققان دانشگاه تبریز روش جدیدی برای کشف فسیل ابداع کردند

کوچک‌ترین ذرات گیاهی، پتانسیل انرژی باورنکردنی دارند

شاعرانه/ به دیدارم بیا، ای مهربان با من

دو خط کتاب/ شما می خواهید اهل ویرانی باشید یا آبادانی؟

میزبان قدرتمندترین اَبَررایانه دنیا کدام کشور است؟

انقلاب تابستانی در راه است

یک کتاب خوب/ ناگفتنی هایی که دختران دارند!

بخشی از کتاب/ جادوی سینما را جای دیگری پیدا نمی کنید

یک کتاب خوب/ این خاطراتی است که کسی برای شما نخواهد گفت!

غذای بومیان صحرای آفریقا چه بوده است؟

از ذخیره سازی آب از هوا تا پمپ خورشید؛ راهکارهای مقابله با خشکسالی

تمجید برنده نوبل ادبیات از سریال «چرنوبیل»

شاعرانه/ شبی را با من ای ماه سحرخیزان سحرکردی

در مغز یک بیمار روانی دقیقا چه خبر است؟

تقویت بانک ژن گونه های گیاهی مختلف به چه دردی می خورد؟

روش علمی برای توانبخشی افراد مبتلا به ضایعه مغزی

دو خط کتاب/ عشق معناهای مختلفی دارد!

پیشنهادهای تابستانه بیل گیتس برای مطالعه

ابتکاری جالب برای جلوگیری از گرمایش زمین

تصویر شگفت‌انگیز شفق قطبی از منظر ایستگاه فضایی

تولید نانوکارخانه مصنوعی با پروتئین مهندسی شده

شاعرانه/ ای جان فدای چشم تو، با قصد جان بیا

شاعرانه/خودم را بیابان غریبی احساس می‌کنم

طعم «آبنبات هل‌دار» در رویای کاغذی رادیو فرهنگ

شاعرانه/ ما همگی بازیگران یک فیلم صامتیم

کشف‌های جدید دانشمندان درباره حلقه‌های زحل

بازسازی جمجمه شکسته با چاپگر سه بعدی

فضاپیمای ناسا به نزدیک ترین فاصله با سیارک «بنو» رسید

کشف فسیل به کمک هوش مصنوعی در ایران

ساخت رباتی با حس بینایی و لامسه بسیار قوی!

دو خط کتاب/ آنکه وعده همیشه ماندن می‌دهد، از همه رفتنی‌تر است

دو خط کتاب/ خانه‌ای که آدم‌هایش یکدیگر را دوست نداشتند

«دم را غنیمت بشمار»، کتابی به سلیقه لیلا برخورداری

پای صحبت‌های بانویی که رهبر انقلاب خواندن کتابش را به همه زنان توصیه می‌کند

دو خط کتاب/ لازم بود این همه کتاب بخوانم؟!

کشف بیماری‌های ریوی با ابزاری به اندازه یک تار مو!

آزمایشگاهی شگفت‌انگیز زیر اقیانوس‌ با ربات‌های نرم

عضلات بدن فضانوردان دیگر تحلیل نمی‌رود!

کشف آنزیمی که از پیری جلوگیری می‌کند

«خانومی که شما باشی» با آزاده نامداری!

دو خط کتاب/ روی زمین هیچ چیز قطعی نیست!

پای صحبت‌های کتابفروش قدیمی مشهدی: ازدواج اولم با کتاب بود!

کاش شینزوآبه دهه نودی‌های ایرانو می‌دید!

دوباره زنگ خطر، آب شدن 40 درصد از یخ‌های گرینلند در یک روز!

میلیونر شدن با خرید و فروش شهاب سنگ در ایران!

آلبرت انیشتین با یک خورشیدگرفتگی به شهرت رسید!

کاریکلماتور/ تا حالا خودتو گم کردی؟!

شعری از فروغ فرخزاد که هرگز فراموش نمی‌شود

خاطره بازی ملیکا شریفی‌نیا با کتابخانه کودکی‌هایش

سیاره‌های فراخورشیدی هم شناسنامه دارند!