ایران پرسمان

آخرين مطالب

اسطوره‌ها در همه اعصار حضور دارند/ضعف علوم انسانی در اسطوره پژوهی انديشه

اسطوره‌ها در همه اعصار حضور دارند/ضعف علوم انسانی در اسطوره پژوهی

  بزرگنمايي:

پرسمان_متن زیر نگاهی به کتاب «اسطوره» نوشته رابرت آلن سگال است که جبار رحمانی، پژوهشگر و انسان شناس و عضو هیأت علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی نگاشته است.

این کتاب را فریده فرنودفر ترجمه کرده و توسط  انتشارات بصیرت در سال 1389 منتشر شده است.

مسأله اسطوره ها یکی از موضوعات مبهم در فضای علوم انسانی ایرانی است. تلقی عمومی از اسطوره به مثابه امری موهوم و غیرعقلانی و متعلق به گذشته های کهن، الگوی غالب در فهم اسطوره است. این نوع نگاه معمولاً به طرد و نادیده انگاری اسطوره در مباحث جدی فکری و تاریخی در ایران منجر شده است. عموماً اهل فکر و فلسفه اسطوره را امری خردگریز و خردستیز در جامعه ایرانی تلقی کرده اند. به همین سبب هرچه که پسوند اسطوره ای به خود بگیرد، امری فرودست و منفی تلقی می‌شود.

تلقی عمومی از اسطوره به مثابه امری موهوم و غیرعقلانی و متعلق به گذشته های کهن، الگوی غالب در فهم اسطوره است، این نوع نگاه معمولاً به طرد و نادیده انگاری اسطوره در مباحث جدی فکری و تاریخی در ایران منجر شده است

در این نگاه اسطوره معمولاً به مردمان یا گروه هایی منسوب می شود که عقلانی نمی اندیشند یا در بند و حصار امور ضدعقلانی هستند. در کنار این تلقی غالب، یک تلقی فرعی هم هست که اسطوره را به مثابه میراث عقاید مردم باستان می‌داند. این نگاه که در سنت تاریخ نگاری ایران باستان رواج دارد، از اسطوره برای شناخت عصر کهن ایرانی استفاده می کند و با توجه به منابع متعددی که روایت های اسطوره ای را چه در دین زرتشتی و چه در ادبیات و شاهکارهایی مانند شاهنامه آورده اند، اصولاً اساطیر ایران باستان را اهمیت خاصی می‌دهد. از این منظر اسطوره اهمیتی خاص پیدا می‌کند که در نهایت می تواند راهی به شناخت جهان باستانی باشد.

در هردوی این تلقی ها اسطوره امری متعلق به عهد باستان است، دوره ای که بشر راهی برای تفکر در باب جهان جز از طریق اسطوره ها نداشت. هر دوی این نگاه ها، مبتنی بر تفکر تکامل گرایانه هستند که اسطوره را متعلق به دوران اولیه زندگی بشر می‌دانند. با این تفاوت که در اولی، اسطوره امری مطرود و نشانه فقدان عقلانیت است و در دومی به دلیل نقشی که اسطوره در باشناسی عهد باستانی تاریخ ایران دارد، به طور نمادین تفسیر شده و نشانه ای از عظمت انسان باستانی ایرانی است. 

آنچه که در سنت اسطوره شناسی ایرانی جای خالی آن محسوس است، سنت های نظری اسطوره پژوهی جدید است. عموماً اسطوره شناسی در ایران به شناخت اساطیر ایران تقلیل یافته که در این نگاه نیز، شناخت، به روایت کردن و کشف روایت اصیل از یک اسطوره محدود شده است. به همین سبب اسطوره شناسی در ایران نوعی جستجو برای رسیدن به روایتی نسبتاً اصیل و نسبتاً واقعی از اساطیر ایران باستان است.

فقدان رویکردهای نظری متأخر در اسطوره پژوهی ایران سبب شده که اسطوره شناسی به همان شیوه سنتی روایت اساطیر ایران باستان محدود باشد. در سنت دینی هم به دلیل تشابه اسطوره (معاد میتوس) با واژه اسطوره در سنت دینی و قرآنی (معادل تاریخ اولیه) به واژه ای مطرود و تابویی بدل شده است که اصولاً اجازه کاربرد اسطوره را برای متون دینی نمی دهد، به همین سبب در مطالعات دینی و قرآنی، به جای اسطوره شناسی، از قصه های قرآنی و قصه پژوهشی قرآنی استفاده شده است.

آنچه که در سنت اسطوره شناسی ایرانی جای خالی آن محسوس است، سنت های نظری اسطوره پژوهی جدید است

در چنین فضایی است که مفهوم اسطوره در علوم انسانی ایران، به شدت مهجور و نحیف باقی مانده است، در حالی‌ که در سنت علوم انسانی در فلسفه، فلسفه علم، دین شناسی، جامعه شناسی و از همه مهمتر در انسان‌شناسی و قوم شناسی، اسطوره یک مفهوم کلیدی و محوری در شناخت جامعه و فرهنگ بشری بدل شده است و مجموعه ای وسیع از نظریات در این علوم مختلف حول این مفهوم شکل گرفته اند که بیانگر سلسله ای از تکاپوهای پیاپی دانشمندان در شناخت امر اسطوره ای در جهان سنتی و جهان جدید است. 

کتاب اسطوره رابرت سگال یکی از کتابهای بسیار مهم و مفید در شناخت این نظریه های اسطوره است. تاریخ مطالعات اسطوره در غرب حول سه مقوله کلیدی «منشأ اسطوره»، «موضوع اسطوره» و در نهایت «کارکرد اسطوره» قابل تقسیم بندی است. هرچند در قرن نوزدهم عمده مباحث حول منشأ اسطوره بود که رویکردهای مختلف در شاخه های علوم اجتماعی و فلسفه به دنبال فهم منشا اسطوره بودند، اما در قرن بیستم عمده پژوهشهای اسطوره شناسی تلاش کردند تا به موضوع اساطیر و کارکردهای آنها به جای پرسش از منشأ آنها بپردازند.

همیشه پرسش از نسبت اسطوره با امر واقع و صادق بودن و مهمتر از همه نسبت اسطوره با عقلانیت، علم و فلسفه و دین مطرح بوده است و هر نظریه پرداز تلاش کرده حسب سنت و مبادی نظری خودش، پاسخی به این مباحث اسطوره شناسی بدهد. سگال تلاش می کند توضیخ بدهد که در تعریفی وسیع باید اسطوره را یک داستان دانست، داستانی درباره موضوعات بسیار با اهمیت (معمولاً داستان های معطوف به مقدسات و خدایان) که محور آن، شخصیت های اصلی ای هستند که گاه خدایان و انسان های نیمه خدا می توانند باشند و گاه قهرمانان انسانی.

داستان اسطوره برای طرفدارانش، یک امر جدی را محقق و درونی می سازد. به عبارت خلاصه می توان گفت از نظر سگال، اسطوره، داستانی است که می تواند بازگو کننده یک باور باشد، اگر از سوی طرفدارانش سخت حمایت شود. هرچند این پرسش همچنان باقی است که این داستان باید صادق باشد یا نه. کتاب با بحث بر سر تعریف اسطوره شروع می‌‍ شود و سپس به نسبت اسطوره با علم، فلسفه، دین، مناسک، ادبیات، روانشناسی، ساختار و در نهایت، جامعه می پردازد.

در هرکدام از این مباحث دیدگاه ها و سنت های نظری و روشی مختلفی وجود دارد که بیانگر تکثری وسیع در اسطوره شناسی در سنت غربی است. هرچند به ندرت نظریه پردازان مورد اشاره، تمام تمرکز خودشان را شناخت اسطوره قرار داده اند، بلکه همه آنها در شناخت معرف بشری و اشکال مختلف آن و همچنین در شناخت منشأ دین، علم، فلسفه و جامعه مجبور شده اند به موضوع اسطوره هم بپردازند. لذا با آنکه میل چندانی در عموم متفکران برای فهم اسطوره وجود نداشته، اما در عمل حضور جدی و موثر اسطوره در تاریخ فرهنگ بشری آنها را مجبور به پرداختن و نظریه پردازی در باب اسطوره کرده است. 

تصور اینکه اسطوره صرفاً متعلق به جهان سنتی و باستانی باشد، درست نیست، بلکه اسطوره در زمینه های اجتماعی و ذهنی ای اشاره دارد که در هر زمانه ای حضور دارد

کتاب از این منظر، معرفی کوتاه و کلی ای از اسطوره است و البته در بطن نظریه ها به طور ضمنی نشان می‌دهد که تصور اینکه اسطوره صرفاً متعلق به جهان سنتی و باستانی باشد، درست نیست، بلکه اسطوره در زمینه های اجتماعی و ذهنی ای اشاره دارد که در هر زمانه ای حضور دارد، هرچند این حضور می تواند فرعی یا محوری باشد. همانطور که کاسیرر نشان می‌دهد، اسطوره آن‌قدر قدرتمنداست که فلسفه و عقلانیت نمی توانند آن را از میان ببرند و تنها خدمتی که فلسفه و علم می توانند بکنند آن است که اسطوره، منشأ و زمینه های آن و کارکردهای آن را به ما نشان بدهند. اسطوره ها همانقدر که در حیات بشری مفید و موثر بودند، در مواقع بحرانی می‌توانند منشأ نیروهای ویرانگری در جامعه بشری باشند. 

این کتاب نشان می دهد که اسطوره ها گویی همزاد انسان ها هستند و در همه اعصار حضور دارند هرچند امروزه بیش از آنکه پرسش از منشأ مطرح باشد، پرسش از کارکرد و موضوع اسطوره ها و استفاده از الگوها و نظریه های اسطوره شناسی در ادبیات و فلسفه و هنر مطرح است. جهان پر رمز و راز اسطوره ها هنوز جذابیت فراوانی برای محققان و اندیشمندان دارد و همچنان یک از منابع اصلی شناخت بشر و فرهنگ های انسانی، مطالعه اسطوره هاست. بسط چنین منابعی در زبان فارسی می تواند زمینه ای را برای توسعه علوم انسانی و بازخوانی بخشهای مختلفی از فرهنگ ایرانی و منابع اساطیری آن باشد. مجمل نوشته شدن این کتاب، اندکی فهم آن را دشوار کرده است و مخاطبان برای فهم بهتر آن لازم است در حد امکان منابع اصلی مولفان و نظریه پردازان مورد اشاره را بخوانند.





نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

دسیسه‌هایی که در طول تاریخ باعث ضعف قشون ایران شد

رویارویی با انسانیت بعد از فاشیسم جنگ

هدایت همیشه اکنونی است

بی هنری و دوگانه "امید و انتقاد"

فلسفه‌ ملال نقد و بررسی می‌شود

شجاعی جشوقانی: برنامه شهید مطهری برای انقلاب اسلامی فعال کردن فلسفه‌های تطبیقی و انضمامی است

اگر بر اثر اقدامات نهادهای دولتی خسارتی به «شهروندان» وارد شود باید چگونه جبران شود؟

کنفرانس پیچیدگی در علوم و علوم انسانی برگزار می شود

سیر صعودی علم کلام در فرهنگ و تمدن اسلامی/ استقلال کلام اسلامی

حمایت علمای شیعه از عثمانی ریشه در سیره اهل بیت(ع) دارد

جنگ بین مؤمن و کافر تمام شدنی نیست/ ایمان و کفر مربوط به دل‌ها است نه روابط شهروندی

آیا فکر گناه نیز گناه محسوب می‌شود؟!

برای دریافت خسارت وارده بر اثر یک قرارداد باید چه اقداماتی کرد؟

فریب دادن طرف مقابل در انواع معاملات چه آثاری دارد؟

چرا استراتژی مشخصی در زمینه تولید و صادرات خدمات IT وجود ندارد؟

استفاده از «داوری» در قراردادها چه مزایایی دارد؟

آشنایی با انواع شروط ضمن عقد در معاملات و قراردادها

ابلاغ قانونی و واقعی به چه معناست و چه آثاری دارند؟

هر آنچه باید در مورد «دعوی متقابل» بدانید

پرولتاریا و بوژوازی هر دو می‌خواهند مردم را به سوی خود بکشند

چگونه با کتاب به جنگ بیماری برویم؟

آزاد ارمکی: پروژه نراقی در ایران ناتمام ماند/ تاکید محمدی بر تمایز روشنفکری و جامعه‌شناسی

کرسی ترویجی نقد الهیات اگزیستانس برگزار می‌شود

"سوره اخلاص"/معرفی سوره‌ای کوتاه با خواص بی شمار

باید به دنبال عدالت جنسیتی باشیم نه برابری جنسیتی!

آیا سردار اسعد در ترجمه خودسانسوری می‌کرد؟/ هستی‌شناسی ترجمه در دوران قاجار

اخلاق و عشق فقط در «قلمرو میان دو مرگ» می‌تواند روی دهد

بوعلی نخستین کسی بود که علم الهیات به معنی اعم را تاسیس کرد

فلسفه حکما تلاش برای شناخت وجود انسان در یک مبدا هستی است

«گفت‌وگو» در سنت و تفکر اسلامی چگونه است؟

چرا بازخوانی اندیشه‌های آخوند خراسانی مهم است؟

گفت‌وگو با ری آرمنتروت، فینالیست جایزه ملی کتاب 2018

قفل ذهنی نویسنده حاصل تعیین هدفی والا توسط خود اوست

بیل‌گیتس برای انسان‌های نگران چه کتابی را پیشنهاد می‌دهد

معجزه‌ حیرت‌انگیز نهفته در قرآن که احتمالاً از آن بی‌خبر هستید! +فیلم

علوم سیاسی علم مطالعه امکان‌های پیش روی جامعه است

مطالعه فکر اسپینوزا از منظر تاریخ اندیشه سیاسی جدی شده است

سیاستمداری که دغدغه اجتماعی داشت و به مردم می‌نگریست

چرا برخی دوست دارند کانون توجه باشند؟! / عواقب خودستایی چیست؟

چرا برخی دوست دارند کانون توجه باشند؟! / عواقب خودستایی چیست؟

ساروخانی: جامعه‌شناسی و کالاهایش در جامعه مصرف نمی‌شود!

بن‌بست عقل با شجاعت آدورنو به سر رسید

توانایی یالوم در ترکیب ادبیات و اگزیستانسیالیسم او را محبوب ایرانیان می‌کند

روانکاوی زاده طبع یک نابغه مرد است!

رویکردهای مادی انگار، نظریات روان شناسی را نارسا و محدودکرده است

اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی یونگ در قبال پرسش‌های انسان‌شناختی

در انقلاب اسلامی ایران همه مردم اعم از شیعه و سنی در صحنه بودند/انقلاب، اساس یک تمدن جدید در مقابل تمدن لیبرال دموکراسی غرب است

جامعه غرب مشکل ایدئولوژیک دارد

ایران و ترکیه می‌توانند یک طرح مشترک برای تمدن اسلامی تدوین کنند

فلسفه‌ورزی یادگیری چگونه مردن است